දශක දෙකක කාලය තුළ ඇති වූ දරුණුතම ගංවතුර හා නායයෑම් හානිය සිදු කරමින් ශ්රී ලංකාව හරහා කඩා වැටුණු ඩිට්වා සුළි කුණාටුවෙන් මාස දෙකකට වැඩි කාලයක් ගතවී ඇතත්, රට සංකීර්ණ මානුෂීය අර්බුදයකට මුහුණ දී සිටින බව එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය පවසයි.
එම සංවිධානය සහ මානුෂීය හවුල්කරුවන් විසින් නිකුත් කරන ලද නවතම තත්ව වාර්තාවට අනුව, අරමුදල් හිඟය තීරණාත්මක ප්රතිසාධන කටයුතු අඩාල කිරීමට බලපාන බැවින්, 165,000 කට අධික පිරිසක් අවතැන්ව, සත්කාරක පවුල් සමඟ හෝ තාවකාලික ආරක්ෂක මධ්යස්ථානවල ජීවත් වෙති.
දිස්ත්රික්ක 25 පුරාම මිලියන 2.2 ක ජනතාවකට බලපෑ සුළි කුණාටුව, රටේ යටිතල පහසුකම් සහ ප්රජාවන්ට ගැඹුරු හානි ඇති කර තිබේ. දෙසැම්බර් අග වන විට, ව්යසනයෙන් ජීවිත 646 ක් අහිමි වූ අතර, පුද්ගලයින් 173 දෙනෙකු තවමත් අතුරුදහන් වී ඇති බව වාර්තා වේ. ක්ෂණික හදිසි සේවා සැපයීමේ අවස්ථාව අවසන්ව ඇති අතර, අර්බුදය නවාතැන් සහ මූලික සේවා ලබාගැනීමේ ගැටළුවක් දක්වා පරිණාමය වෙමින් පවතින බව එම වාර්තාව ඉස්මතු කරයි.
ක්රියාකාරී ආරක්ෂක මධ්යස්ථාන සංඛ්යාව 990 ක උපරිමයේ සිට 85 දක්වා පහත වැටී ඇති අතර, මෙම වසා දැමීමේ ක්රියාවලිය නව අභියෝග මාලාවක් හෙළි කර තිබේ. ආසන්න වශයෙන් 6,680 ක් පමණ ජනතාව මෙම මධ්යස්ථානවල රැඳී සිටින නමුත්, ඊටත් වඩා විශාල සංඛ්යාවක් – 165,000 කට වඩා – සත්කාරක පවුල් අතර විසිරී සිටිති. බදුල්ල, කෑගල්ල සහ නුවරඑළිය වැනි දිස්ත්රික්කවල “නැගී එන අවිධිමත් සහ විසිරුණු ජනාවාස විධිවිධාන” පිළිබඳව වාර්තාව අනතුරු අඟවන අතර, අවදානමට ලක්විය හැකි කණ්ඩායම්වල ආරක්ෂාව පිළිබඳ කනස්සල්ල මතු කරයි.
නිවාස හානිය පුළුල්ව පැතිරී ඇති අතර, නිවාස 6,000 කට ආසන්න ප්රමාණයක් සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ වී ඇති අතර තවත් 108,000 ක් අර්ධ වශයෙන් හානි වී ඇත. ජාතික ගොඩනැගිලි සහ පර්යේෂණ ආයතනය (NBRI) දැනට නැවත පදිංචි කිරීම සඳහා මාර්ගෝපදේශ නිකුත් කරමින් සිටින නමුත්, නායයෑම් අවදානම් හේතුවෙන් බොහෝ දෙනෙකුට නැවත නිවසට පැමිණීම කළ නොහැකි ය.
2025 දෙසැම්බර් මාසයේදී දියත් කරන ලද මානුෂීය රට කණ්ඩායමේ ප්රතිචාර සැලැස්ම, වඩාත් අවදානමට ලක්විය හැකි පුරවැසියන් 658,000 කට සහාය වීම අරමුණු කරයි. කෙසේ වෙතත්, සැලකිය යුතු අරමුදල් හිඟයන් පවතී. මානුෂීය ප්රමුඛතා සැලැස්ම (HPP) සඳහා අවශ්ය ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 35.3 න්, මේ දක්වා ලැබී ඇත්තේ ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 22.4 ක් (63.5%) පමණි.
සෞඛ්ය, කෘෂිකර්ම සහ අධ්යාපනය වැනි ප්රධාන අංශවලට අරමුදල් ප්රමාණවත් නොවේ. ග්රාමීය ජීවනෝපායන් සහ ආහාර සුරක්ෂිතතාව සඳහා අත්යවශ්ය කෘෂිකර්ම අංශය, 94% ක පමණ අරමුදල් හිඟයකට මුහුණ දෙයි.
සුළි කුණාටුවෙන් දරුවන්ට සිදුවන හානිය විශේෂයෙන් දරුණු වී ඇත. යාවත්කාලීන කරන ලද තක්සේරු කිරීම්වලින් හෙළි වූයේ ප්රාථමික සහ ද්විතීයික පාසල් 1,682 ක් බලපෑමට ලක් වූ බවත්, එමඟින් සිසුන් 823,000 කට ආසන්න සංඛ්යාවකගේ අධ්යාපනය අඩාල වූ බවත්ය. සමහර පාසල් නැවත විවෘත කර ඇතත්, බොහෝ පාසල් හානි වූ සනීපාරක්ෂක පහසුකම් සහ අත්යවශ්ය ඉගෙනුම් ද්රව්ය හිඟයකින් පෙළෙන බව පැවසේ.
සෞඛ්ය බලධාරීන් ද මන්දපෝෂණ අවදානම් ඉහළ යාම පිළිබඳව අනතුරු ඇඟවීමක් කරමින් සිටී. බෝග හානි හේතුවෙන් එළවළු මිල 200% දක්වා ඉහළ යාමත් සමඟ, ආහාර විවිධත්වය පහත වැටී ඇත. ආරක්ෂිත මධ්යස්ථාන තුළ ආහාර වේලෙහි බොහෝ විට අත්යවශ්ය ප්රෝටීන් සහ නැවුම් නිෂ්පාදන නොමැති බවත්, ගර්භනී කාන්තාවන්ට සහ අවුරුදු පහට අඩු දරුවන්ට තර්ජනයක් වන බවත් වාර්තාවේ සඳහන් විය.
සුළි කුණාටුවෙන් පසු ඇති වූ තත්ත්වය ආරක්ෂක අවදානම් ද උග්ර කර ඇත. ස්ත්රී පුරුෂ භාවය මත පදනම් වූ ප්රචණ්ඩත්වය තවමත් තීරණාත්මක කනස්සල්ලක් වන අතර, ජනාකීර්ණ අවතැන් සැකසුම් තුළ කාන්තාවන් සහ දරුවන් ඉහළ අවදානමකට මුහුණ දී සිටී. ඛේදවාචකය පවුල් ද බිඳ දමා ඇත; මෙම ව්යසනයෙන් දරුවන් 113 දෙනෙකුට දෙමව්පියන්ගෙන් එක් අයෙකු හෝ දෙදෙනාම අහිමි වූ බවත්, එමඟින් ඔවුන් දරිද්රතාවයේ සහ සූරාකෑමේ දැඩි අවදානමකට ලක්ව ඇති බවත් වාර්තාවෙන් හෙළි විය.
මෙම අභියෝග මධ්යයේ වුවද, මානුෂීය ප්රතිචාරය මේ වන විට 216,000 කට අධික පිරිසකට ළඟා වී තිබේ. ආයතන විසින් ජල සැපයුම් යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමට කටයුතු කරන අතරතුර ආහාර, සනීපාරක්ෂක කට්ටල සහ හදිසි නවාතැන් ද්රව්ය බෙදා හැර තිබේ. කෙසේ වෙතත්, වාර්තාව නිගමනය කරන පරිදි, සම්පූර්ණ සුවය ලැබීමේ මාවතට අරමුදල් පරතරය පියවා ගැනීමට සහ සහන සිට ප්රකෘතිමත් වීම දක්වා මාරුවීමේදී වඩාත් අවදානමට ලක්විය හැකි අය ඉතිරි නොවන බව සහතික කිරීමට තිරසාර ජාත්යන්තර සහයෝගය අවශ්ය වේ.
