මීතොටමුල්ල කුණු කන්ද කඩා වැටීමෙන් පසු සිදු වූ ජීවිත හානි ඇතුළු ඛේදවාචක මාලාව අනතුරක් නොව සාපරාධී නොසලකා හැරීමක ප්රතිඵල බව ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය තීන්දු කර තිබේ .
මෙම ඛේදවාචකය සම්බන්ධයෙන් ඉදිරිපත් වූ මූලික අයිතිවාසිකම් පෙත්සම් දෙකක තීන්දුව ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය විසින් 2026 මාර්තු 31 ප්රකාශයට පත් කරන ලදී මෙම තීන්දුව මගින් කොළඹ මහා නගර සභාව ඇතුළු රාජ්ය ආයතන කිහිපයක්ම ජනතාවගේ මූලික අයිතිවාසිකම් බරපතල ලෙස උල්ලංඝනය කර ඇති බව අධිකරණය නිගමනය කර ඇත.
මීතොටමුල්ල කුණු කන්දේ ඛේදවාචකය යනු හුදෙක් එක් දිනක සිදු වූ ස්වභාවික විපතක් නොව, වසර ගණනාවක් පුරා රාජ්ය තන්ත්රයේ පැවති අදූරදර්ශී බව සහ වගකීම් විරහිතභාවය මැනවින් නිරූපණය කරන කැඩපතකි. 2017 වසරේ අප්රේල් මස 14 වැනිදා මුළු රටම සිංහල සහ හින්දු අලුත් අවුරුදු චාරිත්ර වාරිත්රවල නිරත වෙද්දී, මීතොටමුල්ල වැසියන්ට උරුම වූයේ යෝධ කුණු කන්දකට යට වී පණපිටින් වැලලීමට සිදු වූ මහා ඛේදවාචකයකි. මෙම සිද්ධිය සම්බන්ධයෙන් ගොනු කරන ලද මූලික අයිතිවාසිකම් පෙත්සම් සලකා බැලූ ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය විසින් 2026 මාර්තු 31 වැනි දින ලබා දුන් තීන්දුව මගින් මෙරට පාරිසරික යුක්තිය පසිඳලීමේ ඉතිහාසයේ නව පිටුවක් පෙරළා ඇත. විනිසුරු යසන්ත කෝදාගොඩ මහතා විසින් ලියන ලද මෙම තීන්දුව මගින් රාජ්ය ආයතන රැසක් සිය ව්යවස්ථාපිත වගකීම් පැහැර හැර ඇති බවත්, ඒ හරහා පුරවැසියන්ගේ ජීවත්වීමේ අයිතිය ඇතුළු මූලික අයිතිවාසිකම් බරපතල ලෙස කප්පාදු කර ඇති බවත් ඉතා තර්කානුකූලව පෙන්වා දී තිබේ.
මෙම නඩුකරය ගොනු කරන ලද්දේ මීතොටමුල්ල ප්රදේශයේ පදිංචි නුවන් බෝපගේ ඇතුළු පෙත්සම්කරුවන් අට දෙනෙකු සහ ප්රේමලාල් පෙරේරා ඇතුළු තවත් පෙත්සම්කරුවන් පිරිසක් විසිනි. ජනාධිපති නීතිඥ සාලිය පීරිස් නඩුව වෙනුවෙන් පෙනී සිට ඇත.
ඔවුන් සියලු දෙනාම මෙම යෝධ කුණු කන්ද නිසා පීඩාවට පත් වූවන් වන අතර, දෙවන පෙත්සම්කරු වූ කීර්තිරත්න පෙරේරා සිය බිරිඳ, දියණිය, බෑණනුවන් සහ මිණිබිරිය යන සිව්දෙනාම මෙම විපතින් අහිමි කර ගත් අයෙකි. පෙත්සම්කරුවන් මුලින්ම අධිකරණය හමුවට පැමිණියේ 2015 වසරේදී වන අතර, එවකට ඔවුන් අනතුරු ඇඟවූයේ දිනකට කුණු ටොන් 750ක් සහ 1200ක් අතර ප්රමාණයක් මෙම ස්ථානයට බැහැර කිරීම නිසා තමන්ගේ ජීවිත දැඩි අවදානමකට ලක්ව ඇති බවයි. ඔවුන් එදින කියා සිටි පරිදිම, වසර දෙකකට පසු සිදුවූ මහා විනාශය වළක්වා ගැනීමට තිබූ අවස්ථා බලධාරීන් විසින් හිතාමතාම මගහැර තිබූ ආකාරය නඩු විභාගයේදී ඉතා පැහැදිලිව අනාවරණය විය.
මීතොටමුල්ල කුණු කන්දේ මාරාන්තික ගමන ආරම්භ වූයේ 2009 වසරේදී බ්ලූමැන්ඩල් ප්රදේශයේ පැවති කුණු බැහැර කිරීමේ අර්බුදයත් සමඟය. එවකට බ්ලූමැන්ඩල් ප්රදේශයේ කුණු බැහැර කිරීම අධිකරණ නියෝගයක් මත තහනම් කළ විට, කොළඹ නගරයේ එකතු වන අපද්රව්ය බැහැර කිරීමට විකල්පයක් ලෙස කොළඹ මහා නගර සභාව විසින් මීතොටමුල්ලේ පිහිටි පොතුවිල් කුඹුර නම් ඉඩම හඳුන්වා දෙන ලදී. ඒ අනුව 2009 අප්රේල් 27 වැනි දින ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය විසින් තාවකාලික පියවරක් ලෙස අක්කර දෙකක (2) භූමි ප්රමාණයක පමණක් කුණු බැහැර කිරීමට කොළඹ මහා නගර සභාවට අවසර ලබා දුන්නේය. මෙම අවසරය වසරක කාලයකට පමණක් සීමා වනු ඇතැයි නගර සභාවේ නීතිඥයින් එදින අධිකරණයට සහතික වී තිබූ නමුත්, එම තාවකාලික අවසරය මුවාවෙන් වසර අටක් පුරා නීති විරෝධී ලෙස අක්කර 18ක් දක්වා වූ විශාල භූමි ප්රදේශයක කුණු බැහැර කිරීම සිදු විය. මෙය හුදෙක් සීමාව ඉක්මවා යාමක් නොව, අධිකරණ නියෝගය අමු අමුවේ උල්ලංඝනය කිරීමක් බව විනිසුරු මඬුල්ල අවධාරණය කළහ.
අධිකරණය විසින් මෙම තීන්දුවේදී ‘නිසි අපද්රව්ය බැහැර කිරීම’ (Proper Disposal) යන සංකල්පය පිළිබඳව ඉතා පුළුල් සහ විද්යාත්මක විග්රහයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. නගර සභා ආඥාපනතේ 129 වගන්තිය ප්රකාරව කුණු “බැහැර කිරීම” යනු හුදෙක් එක් ස්ථානයකට ගෙන ගොස් ගොඩගැසීම නොවන බව අධිකරණය පෙන්වා දුන්නේය. විනිසුරු යසන්ත කෝදාගොඩ මහතා සඳහන් කළේ නිසි බැහැර කිරීමක් යනු අපද්රව්ය වෙන් කිරීම, ප්රතිචක්රීකරණය, කොම්පෝස්ට් කිරීම සහ පරිසර හිතකාමී ලෙස බලශක්තිය නිපදවීම වැනි ක්රියාවලීන්ගෙන් සමන්විත විය යුතු බවයි. මීතොටමුල්ලේදී සිදු වූයේ කුණු තට්ටුවක් මත පස් තට්ටුවක් දමා ගොඩගැසීම පමණක් වන අතර, එය කිසිසේත්ම නීත්යානුකූල බැහැර කිරීමක් ලෙස පිළිගත නොහැකි බව අධිකරණය තීරණය කළේය. මෙම අසමත්කම නිසා ප්රදේශයේ ජල මූලාශ්ර දූෂණය වීම, මෙතේන් වායුව පිටවීම සහ දරාගත නොහැකි දුර්ගන්ධයක් පැතිරීම වැනි බරපතල පාරිසරික හානි රැසක් සිදු විය.
මෙම වගකීම් විරහිත ක්රියාවලියට රාජ්ය ආයතන රැසක් දායක වී තිබූ ආකාරය නඩු තීන්දුවේ ඉතා පැහැදිලිව විස්තර කර ඇත. කොළඹ මහා නගර සභාවේ ප්රධාන තර්කය වූයේ තමන්ට වෙනත් විකල්පයක් නොතිබූ නිසාත්, අධිකරණ අවසරය මත මෙය සිදු කළ නිසාත් තමන් වගකිව යුතු නොවන බවයි. එහෙත් අධිකරණය එම තර්කය බැහැර කළේ, “නීතිය මගින් කළ නොහැකි දෙයක් කිරීමට බල නොකරයි” (Lex Non Cogit Ad Impossibilia) යන නීතිමය මූලධර්මය මෙම අවස්ථාවට අදාළ නොවන බව පවසමිනි. වසර අටක් වැනි දීර්ඝ කාලයක් තුළ විධිමත් අපද්රව්ය කළමනාකරණ පද්ධතියක් සකස් කිරීමට නගර සභාවට ඕනෑ තරම් කාලය තිබූ බවත්, ඔවුන් එය හිතාමතාම මගහැර ඇති බවත් අධිකරණය නිගමනය කළේය. එමෙන්ම නාගරික සංවර්ධන අධිකාරිය සිය බලතල ඉක්මවා යමින් නාගරික සංවර්ධනයට අදාළ නොවන අරමුණක් සඳහා මෙම ඉඩම පාවිච්චි කිරීමට ඉඩ දීමෙන් සිය වගකීම පැහැර හැර ඇත.
මධ්යම පරිසර අධිකාරියේ කාර්යභාරය ද මෙහිදී දැඩි දෝෂදර්ශනයට ලක් විය. ජාතික පාරිසරික පනත යටතේ කුණු බැහැර කිරීම “නියමිත ක්රියාකාරකමක්” වුවද, මීතොටමුල්ලේදී කිසිදු පාරිසරික ආරක්ෂණ බලපත්රයක් නොමැතිව වසර ගණනාවක් පුරා මෙම විනාශය සිදුවීමට ඉඩ දීම ඔවුන් කළ බරපතල වරදක් බව තීන්දුවේ දැක්වේ. “මීතොටමුල්ල යනු කුණු බැහැර කරන ස්ථානයක් මිස ‘පහසුකම් සහිත මධ්යස්ථානයක්’ නොවන නිසා බලපත්රයක් අවශ්ය නොවේ” යන මධ්යම පරිසර අධිකාරියේ තර්කය අධිකරණය විසින් හාස්යයට ලක් කරමින් ප්රතික්ෂේප කරනු ලැබීය. ඕනෑම ස්ථානයක දිනකට ටොන් 10කට වඩා අපද්රව්ය බැහැර කරන්නේ නම් ඊට අනිවාර්යයෙන්ම බලපත්රයක් අවශ්ය බව සිංහල භාෂිත නියෝග මගින් තහවුරු වන බව විනිසුරු කෝදාගොඩ මහතා සිය තීන්දුවේ පෙන්වා දුන්නේය.
විනිසුරු යසන්ත කෝදාගොඩ මහතා සිය තීන්දුවේ අවසන් භාගයේදී ඉතා හැඟීම්බර සහ සදාචාරාත්මක කරුණු රැසක් මතු කර තිබුණි. ඔහු සඳහන් කළේ 2009 සිට 2017 දක්වා කාලය තුළ කොළඹ නගරාධිපතිවරුන්, කොමසාරිස්වරුන් සහ ජ්යෙෂ්ඨ කළමනාකාරිත්වය මෙම සාපරාධී නිද්රාවට වගකිව යුතු බවත්, ඔවුන් සිය හෘද සාක්ෂියෙන් සමාව ගත යුතු බවත්ය.
ඒ අනුව විනිසුරු කෝදාගොඩ මහතා පහත නියෝග නිකුත් කරන ලදී.
මූලික අයිතිවාසිකම් උල්ලංඝනය කිරීම් පිළිබඳ ප්රකාශයන්
1 වන වගඋත්තරකරු (කොළඹ මහා නගර සභාව): 2009 සිට 2017 දක්වා කාලය තුළ කොළඹ නගරයෙන් එකතු කරන ලද කුණු කසළ මීතොටමුල්ලේ පොතුවිල් කුඹුරට බැහැර කිරීමේ නීති විරෝධී සහ අවිධිමත් ක්රියාව මගින්, ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ 12(1) වගන්තිය යටතේ සහතික කර ඇති පෙත්සම්කරුවන්ගේ සහ පොතුවිල් කුඹුර අවට පදිංචිව සිටි ජනතාවගේ මූලික අයිතිවාසිකම් උල්ලංඝනය කර ඇති බව අධිකරණය ප්රකාශ කරයි. +1
7 වන වගඋත්තරකරු (කොලොන්නාව නගර සභාව): 2009 සිට 2017 දක්වා කාලය තුළ කොලොන්නාව නාගරික සීමාවෙන් එකතු කරන ලද කුණු කසළ පොතුවිල් කුඹුරට බැහැර කිරීමේ නීති විරෝධී ක්රියාව මගින්, ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ 12(1) වගන්තිය යටතේ සහතික කර ඇති පෙත්සම්කරුවන්ගේ සහ පොතුවිල් කුඹුර අවට පදිංචිව සිටි ජනතාවගේ මූලික අයිතිවාසිකම් උල්ලංඝනය කර ඇති බව අධිකරණය ප්රකාශ කරයි.
4 වන වගඋත්තරකරු (නාගරික සංවර්ධන අධිකාරිය): 2009 සිට 2017 දක්වා කාලය තුළ (අ) පොතුවිල් කුඹුරේ ඉඩම කොළඹ මහා නගර සභාවට පැවරීම, (ආ) කුණු බැහැර කිරීම සඳහා අක්කර දෙකකට (2) වඩා වැඩි ප්රමාණයක් භාවිතා කිරීමට ඉඩ දීම, (ඇ) නීති විරෝධී ලෙස කුණු දැමීමට ඉඩ දීම, (ඈ) කොලොන්නාව නගර සභාවට ද එම ඉඩම භාවිතා කිරීමට ඉඩ දීම, සහ (ඉ) වගඋත්තරකරුවන්ට එරෙහිව නාගරික සංවර්ධන නීතිය ක්රියාත්මක කිරීමට අපොහොසත් වීම යන කරුණු මගින් ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ 12(1) වගන්තිය යටතේ සහතික කර ඇති මූලික අයිතිවාසිකම් උල්ලංඝනය කර ඇති බව අධිකරණය ප්රකාශ කරයි.
5 වන වගඋත්තරකරු (බස්නාහිර පළාත් අපද්රව්ය කළමනාකරණ අධිකාරිය): 2009 සිට 2017 දක්වා කාලය තුළ පොතුවිල් කුඹුරට කුණු බැහැර කිරීම සම්බන්ධයෙන් 1 වන සහ 7 වන වගඋත්තරකරුවන්ගේ නීති විරෝධී ක්රියාවන් සම්බන්ධයෙන් සිය ව්යවස්ථාපිත රාජකාරි ඉටු කිරීමට අපොහොසත් වීමෙන්, ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ 12(1) වගන්තිය යටතේ සහතික කර ඇති මූලික අයිතිවාසිකම් උල්ලංඝනය කර ඇති බව අධිකරණය ප්රකාශ කරයි.
6 වන වගඋත්තරකරු (මධ්යම පරිසර අධිකාරිය): බලපත්රයක් නොමැතිව නියමිත ක්රියාකාරකමක නිරත වීමට වගඋත්තරකරුවන්ට ඉඩ දීමෙන් සහ එමගින් පොතුවිල් කුඹුර අවට වායුගෝලය, ජලය සහ පස දූෂණය කිරීමට ඉඩ දීමෙන්, ජාතික පාරිසරික පනතේ විධිවිධාන ක්රියාත්මක කිරීමට බරපතල ලෙස අපොහොසත් වී ඇති බවත්, ඒ මගින් ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ 12(1) වගන්තිය යටතේ සහතික කර ඇති මූලික අයිතිවාසිකම් උල්ලංඝනය කර ඇති බවත් අධිකරණය ප්රකාශ කරයි.
ක්රියාත්මක කළ යුතු නියෝග (Directions)
පරිසරය යථා තත්ත්වයට පත් කිරීම: මධ්යම පරිසර අධිකාරිය, බස්නාහිර පළාත් අපද්රව්ය කළමනාකරණ අධිකාරියේ සහභාගීත්වයෙන් පොතුවිල් කුඹුරේ බලපෑමට ලක් වූ ප්රදේශ පරීක්ෂා කර, එම ප්රදේශ යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමට සහ පරිසර හානිය අවම කිරීමට අවශ්ය පියවර ගෙන ඇති බව සහතික කළ යුතුය. එවැනි පියවර ගෙන නොමැති නම්, ඒ සඳහා 1 වන සහ 7 වන වගඋත්තරකරුවන්ට නියෝග කර ඒවා අධීක්ෂණය කළ යුතු අතර, එහි පිරිවැය එම වගඋත්තරකරුවන් දෙදෙනා විසින් ඒකාබද්ධව දැරිය යුතුය.
අපද්රව්ය බැහැර කිරීමේ වැඩසටහන්: කොළඹ මහා නගර සභාව සහ කොලොන්නාව නගර සභාව, මෙම තීන්දුව ලබා දුන් දින සිට වසර හයක් (6) නොඉක්මවන කාලයක් තුළ, තීන්දුවේ අර්ථ දක්වා ඇති පරිදි ‘නිසි අපද්රව්ය බැහැර කිරීමේ’ (proper disposal of garbage) වැඩසටහන් ස්ථාපිත කර ක්රියාත්මක කළ යුතුය. මෙහිදී කොළඹ මහා නගර සභාව අරුවක්කාලු අපද්රව්ය බැහැර කිරීමේ ක්රියාවලිය ද සමාලෝචනය කර එය මෙම තීන්දුවේ අර්ථ දැක්වීමට අනුකූල බව සහතික කළ යුතුය.
විනිසුරුවරුන්ගේ නොඑකගතා
මීතොටමුල්ල කුණු කන්ද කඩා වැටීමේ සිද්ධියට අදාළව ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය ලබා දුන් තීන්දුවේදී, විනිසුරු යසන්ත කෝදාගොඩ මහතා විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද ඇතැම් සහන සහ නිරීක්ෂණ සම්බන්ධයෙන් අගවිනිසුරු පී. පද්මන් සූරසේන මහතා සහ කේ. ප්රියන්ත ප්රනාන්දු විනිසුරුවරයා සිය නොඑකඟතාවය ප්රකාශ කර ඇත. මෙම විනිසුරුවරුන් දෙදෙනාම යසන්ත කෝදාගොඩ විනිසුරුතුමා විසින් සිදු කරන ලද නීතිමය විශ්ලේෂණයන්ට සහ මූලික අයිතිවාසිකම් උල්ලංඝනය වී ඇති බවට කරන ලද ප්රකාශයන්ට පූර්ණ එකඟතාවය පළ කර සිටිති. කෙසේ වෙතත්, නඩු තීන්දුවේ 116 වන ඡේදය මගින් ලබා දී ඇති ඇතැම් විධානයන් සහ 117 වන ඡේදයේ අඩංගු සදාචාරාත්මක නිරීක්ෂණ සම්බන්ධයෙන් ඔවුන්ගේ ස්ථාවරය වෙනස් වේ. මෙම නොඑකඟතාවය මගින් අධිකරණය සතු බලතල ක්රියාත්මක කිරීමේ සීමාවන් සහ විධායක ක්රියාවන් සම්බන්ධයෙන් අධිකරණය මැදිහත් විය යුතු ආකාරය පිළිබඳව වැදගත් නීතිමය සංවාදයක් මතු කරයි.
ගරු අගවිනිසුරු පී. පද්මන් සූරසේන මහතා සිය මතය ඉදිරිපත් කරමින් කියා සිටින්නේ 115 වන ඡේදය මගින් වගඋත්තරකාර ආයතන මූලික අයිතිවාසිකම් උල්ලංඝනය කර ඇති බවට ලබා දී ඇති ප්රකාශයන් සම්බන්ධයෙන් තමා එකඟ වන බවයි.
එහෙත් එම තීන්දුවේ 116 වන ඡේදය මගින් ලබා දී ඇති විධානයන් සහ නියෝග ක්රියාත්මක කිරීමට තමාට නොහැකි බව ඔහු අවධාරණය කරයි.
එපමණක් නොව, තීන්දුවේ 117 වන ඡේදය මෙම නඩු තීන්දුවේ කොටසක් නොවිය යුතු බව අගවිනිසුරුවරයාගේ දැඩි මතය වී ඇත. 117 වන ඡේදය මගින් ප්රධාන වශයෙන් සිදු කර තිබුණේ මෙම විනාශයට වගකිව යුතු නිලධාරීන් සිය හෘද සාක්ෂියට අනුව පසුතැවිලි විය යුතු බවටත්, ඔවුන් සිය වැරදි සම්බන්ධයෙන් කනගාටුව ප්රකාශ කළ යුතු බවටත් සිදු කරන ලද සදාචාරාත්මක බලපෑමක් බව අගවිනිසුරුවරයා සදහන් කර තිබේ.
කේ. ප්රියන්ත ප්රනාන්දු විනිසුරුවරයා ද යසන්ත කෝදාගොඩ විනිසුරුතුමාගේ තීන්දුවේ අන්තර්ගත නීතිමය තර්කනයන් සහ නීතිය පිළිබඳ ප්රකාශනයන් සම්බන්ධයෙන් පූර්ණ එකඟතාවය පළ කර ඇත. මෙම නඩුවේ පාර්ශවයන්ගේ නීතිමය අයිතිවාසිකම් සහ බැඳීම් තීන්දුවේ ඇති ප්රකාශයන් මගින් දැනටමත් නිසි පරිදි සහ අවසාන වශයෙන් තීරණය කර ඇති බව ඔහුගේ අදහසයි.
කෙසේ වෙතත්, තීන්දුවේ 116 (ii) ඡේදය මගින් ලබා දී ඇති නියෝගය සම්බන්ධයෙන් ඔහු සිය නොඑකඟතාවය පළ කරයි. එම ඡේදය මගින් කොළඹ මහා නගර සභාවට සහ කොලොන්නාව නගර සභාවට වසර හයක් ඇතුළත විධිමත් අපද්රව්ය බැහැර කිරීමේ වැඩසටහන් ස්ථාපිත කිරීමට කාලරාමුවක් ලබා දී තිබුණි. ප්රියන්ත ප්රනාන්දු විනිසුරුවරයා පෙන්වා දෙන්නේ 1947 අංක 29 දරන මහා නගර සභා ආඥාපනතේ 129(ඇ) වගන්තිය යටතේ අපද්රව්ය නිසි පරිදි බැහැර කිරීම මෙම පළාත් පාලන ආයතන සතු දැනටමත් පවතින ව්යවස්ථාපිත වගකීමක් බවයි.
අවසානයේදී මෙම ඓතිහාසික නඩු තීන්දුව මගින් තහවුරු කරනු ලැබුවේ, රාජ්ය ආයතන යනු හුදෙක් නීති පොත්වලට පමණක් සීමා වූ ව්යුහයන් නොවන බවත්, ඔවුන් පුරවැසියන්ගේ ජීවිත ආරක්ෂා කිරීම සඳහා සජීවීව බැඳී සිටින බවත්ය. මීතොටමුල්ල කඩා වැටීමෙන් මියගිය පුද්ගලයන් 40 දෙනා වෙනුවෙන් දැනටමත් රුපියල් මිලියන 908කට අධික වන්දි මුදලක් ගෙවා ඇති නිසා අලුතින් වන්දි ගෙවීමට නියෝග නොකළත්, මෙම විනාශයට වගකිව යුතු ආයතන පෙත්සම්කරුවන්ගේ නඩු ගාස්තු ගෙවිය යුතු බවට අධිකරණය නියෝග කළේය.
